All products

Full offer

Glukozamina - lek w chorobie zwyrodnieniowej stawów

Lek. Med. Barbara Zalewska
Warszawskie Centrum Osteoporozy "OSTEOMED"

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) to najczęstsza postać zaburzeń czynności narządu ruchu. Zaczyna się czasami już w drugiej lub trzeciej dekadzie życia, po 60. roku życia dotyczy ok. 60% populacji, a w wieku powyżej 70 lat występuje powszechnie. We wczesnej fazie może nie dawać dolegliwości, chociaż w najbardziej obciążonych stawach (np. kręgosłupa, kolan) można już stwierdzić pewne zmiany patologiczne.
Patofizjologia osteoartrozy Prawidłowe stawy mają tak mały współczynnik tarcia, że bez szczególnie dużego obciążenia lub urazu nie może dojść do ich zużycia. Podłożem zmian zwyrodnieniowych jest proces degradacji chrząstki stawowej. Chrząstka stawowa jest naturalnym amortyzatorem w przenoszeniu obciążeń wzdłuż osi stawu. Jej idealnie gładka powierzchnia pozwala na sprawne i płynne wykonywanie ruchów w stawach.
Chrząstkę stawową charakteryzuje wysoce wyspecjalizowane utkanie włókien kolagenu: przy powierzchni stawowej są one ułożone równolegle do osi szpary stawowej a następnie prostopadle wnikają do warstw pośredniej i głębokiej chrząstki. Włókna kolagenu przecinają w różnych kierunkach długie nici kwasu hialuronowego, które stanowią miejsce przyczepu proteoglikanów. Proteoglikany skupiają wokół rdzenia białkowego łańcuchy glikozaminoglikanów. Zbudowana w ten sposób macierz otacza komórki chrzęstne - chondrocyty, które są jedynym żywym elementem tkanki chrzęstnej i miejscem syntezy wszystkich elementów macierzy. Komórki - chondrocyty - zajmują tylko 5% objętości chrząstki. Chrząstka szklista, pokrywająca powierzchnie stawowe, nie jest unerwiona, nie ma naczyń krwionośnych ani limfatycznych. Substrat do syntezy składników macierzy - glukoza - przenika do błony maziowej przez płyn stawowy, a następnie dyfunduje do chondrocytu. Warunkiem sprawnego odżywiania chondrocytu jest wydolna maziówka, sprawny przepływ przez płyn stawowy i niezaburzona dyfuzja do komórki. Chondrocyt jest wyposażony we wszystkie enzymy potrzebne do syntezy składników chrząstki, jak i ich degradacji. Różne bodźce oddziałujące na chrząstkę stawową, np. mechaniczne, immunologiczne czy toksyczne powodują uwalnianie z chondrocytów tych enzymów (metaloproteinaz) wraz z ich inhibitorami. W przypadku przewagi aktywności enzymu chondrolitycznego nad jego inhibitorem zostaje zapoczątkowane niekontrolowane niszczenie (degradacja) chrząstki stawowej.
Początkowym etapem choroby zwyrodnieniowej stawów, zainicjowanym przez zmianę mikrośrodowiska chondrocyta, jest mitoza chondrocyta ze zwiększoną syntezą proteoglikanów i kolagenu typu II (podstawowych elementów chrząstki). Drugim etapem jest intensyfikacja syntezy tkanki kostnej przez osteoblasty w warstwie podchrzęstnej kości. Z etapem tym wiąże się zmniejszenie elastyczności kości i występowanie mikrozłamań, których następstwem jest pojawianie się kostniny powodującej dalsze zmniejszenie elastyczności kości, dalsze mikrozłamania etc. Trzeci etap to metaplazja obwodowych komórek błony maziowej powodująca tworzenie osteochondrofitów. W następnym -czwartym - etapie w warstwie kości położonej pod warstwą podchrzęstną tworzą się torbiele rzekome, które są skutkiem wtłoczenia płynu stawowego do zrębu kości przez szczeliny w chrząstce szklistej i wtórnej (odczynowej) reakcji fibroblastów i osteoblastów na płyn stawowy.
Zejściem tych wszystkich zjawisk są zmiany morfologiczne stawu - chropowacenie i ubytki powierzchni chrząstki szklistej, pofałdowania i nierówności, powstawanie płytkich a następnie coraz większych owrzodzeń, potem zaś rozlanych obszarów ubytku powierzchni chrząstki. Dochodzi do proliferacji kości, torebki stawowej, ścięgien, chrząstki i błony maziowej, czyli wszystkich elementów strukturalnych stawu. Ta przebudowa ruchomych stawów skutkuje przemieszczeniem i utratą powierzchni nośnej stawu i rozbudową wszystkich struktur kostnych na brzegach stawów i w miejscach odsłoniętych powierzchni stawowych. Proliferacji maziówki towarzyszy zwykle stan zapalny. Wyrazem kliniczny tych patologicznych zmian są ból, sztywność, postępująca deformacja i niestabilność stawów, podwichnięcia i przykurcze mięśni. W leczeniu, poza odciążeniem zajętych stawów, gimnastyką, fizykoterapią, lekami przeciwbólowymi i przeciwzapalnymi stosuje się preparaty mogące poprawić stan chrząstki stawowej - chondroitynę i glukozaminę.
Zastosowanie glukozaminy w leczeniu osteoartrozy
W wyniku dotychczasowego doświadczenia klinicznego i badań nad lekami spowalniającymi postęp choroby zwyrodnieniowej stawów ostały się dwa: siarczan chondroityny i siarczan glukozaminy.
Glukozamina to aminocukier występujący naturalnie w organizmie ludzkim i wchodzący w skład macierzy chrząstki stawowej. Jest ona niezbędna do budowy glikozaminoglikanów. Glukozamina jest także naturalnym składnikiem diety, jednak przeciętna dieta zawiera jej niewiele. Najbogatszym źródłem glukozaminy są raki, krewetki, homary, kraby, i morskie małże. O ile zdrowe osoby nie muszą uzupełniać glukozaminy, to jej podawanie w chorobie zwyrodnieniowej stawów wydaje się uzasadnione.
Glukozamina występuje w kilku postaciach. Jedyną jej formą, której skuteczność wykazano w badaniach klinicznych jest siarczan glukozaminy, stąd jest to forma preferowana przez producentów leku. Siarczan glukozaminy może być stabilizowany solami sodu lub potasu. Obecność sodu w preparacie może mieć znaczenie w przypadku leczenia osób obciążonych chorobami układu krążenia, w których zaleca się ograniczenie spożycia sodu nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążenia).
Glukozamina jest substancją o dużej biodostępności - 98% przyjętej doustnie substancji wchłania się do krwi. Poza stymulacją przez glukozaminę syntezy proteoglikanów istotną rolę odgrywa grupa siarczanowa, gdyż ułatwienie wbudowania siarki do tkanki chrzęstnej potęguje efekt terapeutyczny glukozaminy. Pobudzenie przez siarczan glukozaminy tworzenia składników macierzy tkanki chrzęstnej sprzyja procesom naprawczym w tej tkance. Klinicznie objawia się to zmniejszeniem bólu stawów i usprawnieniem ruchu w stawach.
Chlorowodorek glukozaminy był stosowany przez wiele lat jako suplement dietetyczny, jednak tylko jedno badanie kliniczne wykazało niewielką poprawę stanu stawów przy stosowaniu tej formy leku. Badacze bostońscy zwrócili uwagę na fakt, iż glukozamina, łącznie z chondroityną, były popularne w Europie w leczeniu osteoartrozy od ponad 10 lat. W związku z brakiem dobrze udokumentowanych badań klinicznych nad tym lekiem lekarze amerykańscy byli nastawieni sceptycznie do leczenia glukozaminą. Zespół Uniwersytetu Bostońskiego zebrał dane dotyczące 37 badań nad glukozaminą i chondroityną w chorobie zwyrodnieniowej stawów, przeprowadzonych w ciągu ostatnich 30 lat. Wyniki 15 z tych badań, opublikowane w latach 1980-1998, spełniały kryteria stawiane przed badaniami klinicznymi: były podwójnie zaślepione, randomizowane, kontrolowane przy pomocy placebo i trwały co najmniej 4 tygodnie. Na podstawie tych badań stwierdzono niewielki, ale istotny efekt leczenia glukozaminą i większy - chondroityną. Większość badaczy uważa, że niezbędne są duże randomizowane badania kliniczne nad przydatnością leczenia glukozaminą choroby zwyrodnieniowej stawów. Dopóki nie będą dostępne wyniki takich badań siarczan glukozaminy jest zalecany w chorobie zwyrodnieniowej w oparciu o dotychczasowe badania i doświadczenie klinicystów, którzy często obserwują poprawę (zmniejszenie lub ustąpienie bólu stawów, poprawę ich funkcji) po leczeniu glukozaminą. W ostatnich kilku latach życzenie lekarzy oczekujących dowodów klinicznej skuteczności glukozaminy zostają sukcesywnie spełnione.
Na stronach internetowych dostępne są liczne doniesienia o korzystnym wpływie tego leku na zmiany zwyrodnieniowe w stawach. Cytowane są m. in. badania chińskie, przeprowadzone na 187 osobach i niemieckie, którymi objęto 252 osoby. Oba badania potwierdziły istotny efekt terapeutyczny tego leku. Porównanie skuteczności leczenia ibuprofenem i glukozaminą wykazało, że ibuprofen działa szybciej, ale po około dwóch tygodniach terapii zauważa się lepszy efekt glukozaminy, która w dodatku ma dużo lepszy profil bezpieczeństwa, jako lek nie powodujący istotnych objawów ubocznych i nie wchodzący w interakcje z innymi lekami.
Na podstawie wyników badań klinicznych podkreśla się również, że istnieją mocne podstawy do twierdzenia, iż glukozamina spowalnia postęp choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Jedno z tych badań, opublikowane w 2002 roku, przeprowadzone na 200 pacjentach, trwające 3 lata, randomizowane, z podwójnie ślepą próbą, kontrolowane za pomocą placebo wykazało znamienne opóźnienie postępu zmian zwyrodnieniowych stawu kolanowego u osób otrzymujących 1500 mg siarczanu glukozaminy w jednorazowej dawce dobowej.
Podobne wnioski postawiono w badaniu, którym objęto 252 osoby randomizowane do leczenie glukozaminą lub placebo w okresie 4 tygodni. Badanie to było przeprowadzone w Niemczech. Coraz więcej badań przemawia za stosowaniem glukozaminy, jako leku pierwszego rzutu w chorobie zwyrodnieniowej stawów. Wchodzący na rynek preparat Artreum, zawierający 500mg siarczanu glukozaminy, będzie preparatem dostępnym bez recepty, jednak jest uzasadnione zachęcanie lekarzy do wskazywania pacjentom z osteoartrozą tego preparatu, jako suplementu diety poprawiającego stan stawów i spowalniającego progresję choroby zwyrodnieniowej stawów.

Podsumowanie

  1. Choroba zwyrodnieniowa stawów występuje powszechnie, ma charakter przewlekły ze skłonnością do progresji zmian chorobowych.
  2. Każda metoda terapii, pozwalająca na częściową choćby regenerację chrząstki stawowej i spowalniająca progresję choroby zwyrodnieniowej zasługuje na szczególną uwagę.
  3. Siarczan glukozaminy ma poparte randomizowanymi badaniami klinicznymi właściwości łagodzenia bólu, poprawy funkcji stawów i zmniejszenia postępu zmian zwyrodnieniowych. Badania na większych grupach pacjentów, spełniające wymogi wartościowych badań klinicznych są w toku.
  4. Siarczan glukozaminy jest naturalnym suplementem diety, ma bardzo dobry profil bezpieczeństwa i praktycznie nie powoduje istotnych objawów ubocznych. Jedynie pacjenci z cukrzycą powinni być poddani dokładniejszej kontroli w czasie leczenia glukozaminą.
  5. Siarczan glukozaminy nie wchodzi w istotne interakcje z innymi lekami Może chronić przed niekorzystnym wpływem na chrząstkę niektórych leków przeciwzapalnych. U osób leczonych diuretykami może zaistnieć konieczność podawania większej dawki glukozaminy, gdyż jest ona wydalana z moczem.


Piśmiennictwo:

  1. "Ortopedia", Jürgen Krämer, Springer PWN, Warszawa 1997,
  2. MSD Manual, Urban & Partner 1995, 1560-1564
  3. "Zwierzęce modele doświadczalnego wywoływania zmian zwyrodnieniowych", K. Naruszewicz, J. Badurski i wsp. Postępy Osteoartrologii, Nr 6, Białystok 1994,
  4. "Farmakoterapia chorób reumatycznych", S. Luft, Z.S. Herman, PZWL, Warszawa, 1992
  5. http://www.good4all.net/glucosamine.htm
  6. http://www.stoneclinic.com/glucosamine_chondroitin.htm
  7. http://www.vitacost.com/science/nutrients/glucosamine.html
  8. http://www.spine-health.com/topics/conserv/nut/nut01.html
  9. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11548224&dopt=Abstract
  10. http://www.bodyalivehealth.com/health/glucosamine_osteoarthritis.htm
  11. http://merck.micromedex.com/common/newsbureau/md/alertsarchive.asp?news_id=2463
  12. http://www.pslgroup.com/dg/1e9296.htm
  13. http://www.welchco.com/02/14/01/60/97/09/2601.HTM