Cynk w leczeniu wspomagajacym niepłodności męskiej
Prof. dr hab. med. Michał Karasek, Samodzielna Pracownia Mikroskopii Elektronowej, Katedra Patomorfologii, Akademia Medyczna w Łodzi
Streszczenie:
Niepłodność stanowi ostatnio poważny problem społeczny, gdyż dotyczy około 15-20% małżeństw w wieku rozrodczym, a leczenie często kończy się niepowodzeniem. W obecnych badaniach postanowiono porównać wpływ leczenia antyestrogenem, Clostilbegytem oraz łącznego stosowania Clostilbegytu z preparatami zawierającymi różne ilości cynku (Salfazin, Vigosal) na wybrane parametry nasienia u mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością. Badania przeprowadzono u 97 mężczyzn leczonych z powodu idiopatycznej niepłodności. U każdego pacjenta wykonywano badanie nasienia przed kuracją oraz po 3 i 6 miesiącach od rozpoczęcia kuracji. Oznaczono objętość nasienia, liczbę plemników o prawidłowym ruchu postępowym, czas upłynnienia oraz pH. We wszystkich badanych grupach pacjentów wykazano zwiększenie liczby plemników i ich ruchliwości, zwłaszcza po 6 miesiącach leczenia. Najlepsze wyniki terapeutyczne uzyskano w grupie pacjentów otrzymujących Clostilbegyt łącznie z Salfazinem (zawierającym cynk w ogólnej dawce dobowej 50mg). Wyniki te wskazują, że stosowanie cynku wydaje się być racjonalne w leczeniu wspomagającym idiopatycznej niepłodności męskiej.
Słowo kluczowe: Cynk, Idiopatyczna niepłodność,
Wstęp:Niepłodność stała się ostatnio poważnym problemem dotyczącym około 15 - 20% małżeństw [4, 8, 10, 19]. Uważa się, że czynniki męski i żeński w równym stopniu są przyczyną niepłodności małżeńskiej (30 - 40% czynnik męski, 30 - 40% czynnik żeński, 20 - 30% obydwa czynniki) [4, 8, 10, 19], a leczenie często kończy się niepowodzeniem. Wśród leków stosowanych w niepłodności męskiej należy wymienić: gonadoliberynę, gonadotropiny, androgeny, antyestrogeny, antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne, glikokortykoidy, alfa-sympatykomimetyki, leki przeciwcholinergiczne, a także kalikreinę, kaptopryl, ketotifen, pentoksyfilinę, witaminy ( zwłaszcza witaminę E ) oraz cynk [2, 9, 17, 18].Cynk jest przedmiotem zainteresowania andrologów od wielu lat z uwagi na jego szczególnie dużą zawartość w nasieniu. Jednakże badania nad korelacją między takimi parametrami nasienia, jak liczba i ruchliwość plemników czy objętość nasienia a zawartością cynku w płynie nasiennym czy w surowicy nie przynosiły jednoznacznych wyników [1, 3, 6, 7, 11, 13, 14, 22]. Cynk próbowano także stosować w leczeniu zaburzeń płodności u mężczyzn [9, 17].Celem pracy było porównanie wpływu leczenia antyestrogenem, Clostilbegytem oraz łącznego stosowania Clostilbegytu z preparatami zawierającymi różne ilości cynku (Salfazin, Vigosal) na wybrane parametry nasienia u mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością.
Materiał i metody:
Badania przeprowadzono u 97 mężczyzn leczonych z powodu niepłodności. Pacjentów podzielono na trzy grupy. Grupę pierwszą stanowiło 32 mężczyzn w wieku 31.3+_1.0 lat (średnia +_SEM; zakres : 22 - 42 lat) otrzymujących Clostilbegyt (Egis, Węgry) w dawce 50 mg dziennie przez okres 6 miesięcy. Grupę drugą stanowiło 35 mężczyzn w wieku 30.3 +-0.7 lat (zakres: 23-42 lata) otrzymujących Clostilbegyt w dawce 50 mg dziennie oraz Salfazin (Puritan`s Pride, USA) 2 tabletki dziennie przez okres 6 miesięcy. 30 pacjentów grupy trzeciej w wieku 30.0_+0.8 lat (zakres: 24 - 40 lat) otrzymywało Clostilbegyt w dawce 50 mg dziennie oraz Vigosal (Puritan`s Pride, USA) 1 tabletkę dziennie przez 6 miesięcy. Skład Salfazinu i Vigosalu przedstawiony jest w tabeli 1.U każdego pacjenta wykonywano badanie nasienia przed kuracją oraz po 3 i 6 miesiącach od rozpoczęcia kuracji. Oznaczono objętość nasienia, liczbę plemników w 1ml, liczbę plemników w ejakulacie, odsetek plemników o prawidłowym ruchu postępowym, czas upłynnienia oraz pH. Analizy statystycznej dokonano przy użyciu parowanego testu t Studenta.
Tabela 1: Zawartość witamin i pierwiastków śladowych w Salfazinie i Vigosalu
Wyniki:
W żadnym z badanych parametrów nasienia nie występowały różnice między trzema grupami pacjentów w oznaczeniach wykonanych przed rozpoczęciem kuracji. We wszystkich badanych grupach pacjentów stwierdzono zwiększenie liczby plemników w 1 mln nasienia oraz całkowitej liczby plemników w ejakulacie (rys.1), a także zwiększenia odsetka plemników wykazujących prawidłowy ruch postępowy, zwłaszcza po sześciomiesięcznym okresie leczenia. Nie wykazano istotnych statystycznie różnic w tych parametrach miedzy grupą leczoną samym Clostilbegytem i grupą leczoną Clostilbegytem w połączeniu z Vigosalem (rys.1). Stwierdzono natomiast znacznie korzystniejsze wyniki leczenia u pacjentów otrzymujących Clostilbegyt oraz Salfazin w porównaniu z dwiema poprzednimi grupami. W żadnej z badanych grup nie stwierdzono różnic w objętości nasienia, czasie upłynnienia oraz pH.
Rys. 1: Liczba plemników w ejakulacie u pacjentów otrzymujących Clostilbegyt (a), Clostilbegyt łacznie z Vigosalem (a+v), oraz Clostilbegyt łącznie z Salfazinem (a+s) przed leczeniem (A), po trzech miesiącach leczenia (B) i po szesciu miesiącach leczenia (C),
Dyskusja:Niezależnie od postępu w andrologii klinicznej możliwości terapeutyczne w niepłodności męskiej są ciągle ograniczone, a w leczeniu stosowana jest szeroka gama leków. Leczenie specyficzne można zastosować, jeśli znana jest przyczyna niepłodności. Jednak w wielu przypadkach przyczyna jest nieznana i stosowane jest wtedy leczenie empiryczne [9,17]. Do leków często stosowanych w niepłodności idiopatycznej należą antyestrogeny (klomid lub tamoxifen) [2, 9, 17], choć ich skuteczność terapeutyczna jest przez niektórych autorów kwestionowana [5,21]. W wielu pracach sugerowano także korzystne działanie cynku na poprawę niektórych parametrów nasienia. Wykazano, że kilkumiesięczne podawanie cynku (od 100 do 440 mg na dobę) spowodowało u pacjentów z niepłodnością zwiększenie liczby plemników, a także zwiększenie odsetka plemników wykazujących prawidłowy ruch postępowy [12,16,20]. Stwierdzono ponadto, że po podawaniu cynku liczba plemników wyraźnie zwiększyła się u pacjentów z idiopatyczną niepłodnością, u których stężenie testosteronu w surowicy było poniżej 4.8 ng/ml, nie zmieniła się natomiast u pacjentów ze stężeniami testosteronu przekraczającymi 4.8 ng/ ml [15].W obecnych badaniach wykazano, że u pacjentów poddanych sześciomiesięcznej kuracji Clostilbegytem wystąpiło zwiększenie liczby plemników i ich ruchliwości. W grupie pacjentów, u których dodatkowo stosowano preparat wielowitaminowy zawierający także liczne pierwiastki śladowe ( w tym 15 mg cynku) nie obserwowano istotnych różnic w badanych parametrach nasienia w stosunku o pacjentów otrzymujących jedynie Clostilbegyt. Jednakże, jeśli obok Clostilbegytu zastosowano preparat zawierający większą dawkę cynku (łącznie 50 mg na dobę) w połączeniu z czterema witaminami (w tym z witaminą A, ułatwiającą wchłanianie cynku oraz witaminami B6, C iE), zarówno liczba plemników, jak i ich ruchliwość były znamiennie większe niż w pozostałych dwóch grupach pacjentów.
Wyniki te wskazują, że stosowanie cynku wydaje się być racjonalne w leczeniu wspomagającym idiopatycznej niepłodności męskiej.
Piśmiennictwo:
1. Abou-Shakra F.R., Ward N.I., Everald D.M.: The role of trace elements in male infertility. Fertil. Steril., 1989, 52:307-310.
2. Bablok L., Mędraś M.: Leczenie zaburzeń męskiej płodności. Leczenie hormonalne.W: Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 385-3923. Bakalczuk S., Robak-Chołubek D., Jakiel G., Krasucki W.: Poziom cynku i magnezu w plazmie nasienia mężczyzn z niepłodnych par małżeńskich. Gin. Pol., 1994, 65:67-704. Betz G.: Infertility. W: Signs and symptoms in gynecology, Peckham B.M., Shapiro S.S. (red.), J.B. Lippincott, Philadelphia, 1983, 328-341.5. Breznik R., Borko E.:Effectiveness of antiestrogens in infertile men. Arch.Androl.,1993, 31:43-48.6. Carreras A., Mendoza C.: Zinc levels in seminal plasma of fertile and infertile men. Andrologia, 1990, 22:279-283.7. Chia S.E., Ong C.N., Lee S.T., Tsakok F.H.M.: Blood concentrations of lead, cadmium, merkury, zinc, and copper and human semen parameters. Arch. Androl., 1992,29:177-183.8. Glass R.H.: Infertility. W: Reproductive endocrinology, YEN s.s.c., Jaffe R.B. (red.), 2 wyd., W.B. Saunders, Philadelphia, 1986,571-613.9. Haindl G., Schill W.B.: Guidelines for drug treatment in male infertility. Drugs, 1991,41:60-6811. Jequier A.M.: Infertility in male. Churchil Livingstone, Edinburgh, 1986.12. Krupej J., Tomala J., Zych F., Bakon I., Orgacka H., Machalski T.: Stężenie cynku w nasieniu u mężczyzn z małżeństw bezdzietnych. Gin. Pol., 1994, 65:239-243.13. Kynaston H.G., Lewis - Jones D.I., Lynch R.V., Desmond A.D.: Changes in seminal quality following oral zinc therapy. Andrologia, 1988, 20:21-22.14. Lewis-Jones D.I., Aird I.A., Biljan M.M., Kingsland C.R.: Effects of sperm activityon zinc and fructose concentrations in seminal plasma. Human Reprod., 1996, 11:2465-2467.15. Madding C.I., Jacob M., Ramsay V.P., Sokol R.Z.: Serum and semen levels in normospermic and oligospermic. Ann. Nutr. Metab., 1986, 30:213-218.16. Netter A., Hartoma R., Nahoul K.:Effect of zinc administration on plasma testosterone, dihydrotestosterone, and sperm count. Arch. Androl., 1981,7:69-73.
17. Omu A.E., Dashti H., Al.-Othman S.: Treatment of asthenozoospermia with zinc sulphate: andrological, immunological and obstetric outcome. Eur. J. Obstet. Gynecol. Reprod. Biol., 1998, 79:179-184.18. Schill W.B.: Survey of medical therapy in andrology. Int. J. Androl. 1995, 18 ( suppl.2):56-62.19. Semczuk M., Radwan J.: Leczenie zaburzeń męskiej płodności. Leczenie niehormonalne. W.:Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 392-398.20. Semczuk M., Szymański W., Kuczyński W.:Niepłodność męska. Ogólne okreslenia przyczyny pojecia niepłodności, epidemiologia. Przyczyny. W: Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 346-351.21. Tikkiwal M., Ajmera R.J., Mathur N.K.: Effect of zinc administration on seminal zinc and fertility of oligospermic males. Indian J. Physiol. Pharmacol., 1987, 31:30-34.22. Török L. Treatment of oligospermia with tamoxifen ( open and controlled studies). Andrologia, 1985, 17:497-501.23. Umeyama T., Ishikawa H., Takeshima H., Yoshii S., Koiso K.: A comparative study of seminal trace elements in fertile and infertile men. Fertil. Steril., 1986, 46:494-499.24. Wood B.J., Lawrence D.M., McGarrigle H.H.G.: Similar zinc levels in seminal fluid from normospermic, oligospermic and azoospermic men. Clin. Chim. Acta, 1982, 123:329-332.
Źródło: Folia Medica Lodziensia, 1999, 26:15-23
Prof. dr hab. med. Michał Karasek, Samodzielna Pracownia Mikroskopii Elektronowej, Katedra Patomorfologii, Akademia Medyczna w Łodzi
Streszczenie:
Niepłodność stanowi ostatnio poważny problem społeczny, gdyż dotyczy około 15-20% małżeństw w wieku rozrodczym, a leczenie często kończy się niepowodzeniem. W obecnych badaniach postanowiono porównać wpływ leczenia antyestrogenem, Clostilbegytem oraz łącznego stosowania Clostilbegytu z preparatami zawierającymi różne ilości cynku (Salfazin, Vigosal) na wybrane parametry nasienia u mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością. Badania przeprowadzono u 97 mężczyzn leczonych z powodu idiopatycznej niepłodności. U każdego pacjenta wykonywano badanie nasienia przed kuracją oraz po 3 i 6 miesiącach od rozpoczęcia kuracji. Oznaczono objętość nasienia, liczbę plemników o prawidłowym ruchu postępowym, czas upłynnienia oraz pH. We wszystkich badanych grupach pacjentów wykazano zwiększenie liczby plemników i ich ruchliwości, zwłaszcza po 6 miesiącach leczenia. Najlepsze wyniki terapeutyczne uzyskano w grupie pacjentów otrzymujących Clostilbegyt łącznie z Salfazinem (zawierającym cynk w ogólnej dawce dobowej 50mg). Wyniki te wskazują, że stosowanie cynku wydaje się być racjonalne w leczeniu wspomagającym idiopatycznej niepłodności męskiej.
Słowo kluczowe: Cynk, Idiopatyczna niepłodność,
Wstęp:Niepłodność stała się ostatnio poważnym problemem dotyczącym około 15 - 20% małżeństw [4, 8, 10, 19]. Uważa się, że czynniki męski i żeński w równym stopniu są przyczyną niepłodności małżeńskiej (30 - 40% czynnik męski, 30 - 40% czynnik żeński, 20 - 30% obydwa czynniki) [4, 8, 10, 19], a leczenie często kończy się niepowodzeniem. Wśród leków stosowanych w niepłodności męskiej należy wymienić: gonadoliberynę, gonadotropiny, androgeny, antyestrogeny, antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne, glikokortykoidy, alfa-sympatykomimetyki, leki przeciwcholinergiczne, a także kalikreinę, kaptopryl, ketotifen, pentoksyfilinę, witaminy ( zwłaszcza witaminę E ) oraz cynk [2, 9, 17, 18].Cynk jest przedmiotem zainteresowania andrologów od wielu lat z uwagi na jego szczególnie dużą zawartość w nasieniu. Jednakże badania nad korelacją między takimi parametrami nasienia, jak liczba i ruchliwość plemników czy objętość nasienia a zawartością cynku w płynie nasiennym czy w surowicy nie przynosiły jednoznacznych wyników [1, 3, 6, 7, 11, 13, 14, 22]. Cynk próbowano także stosować w leczeniu zaburzeń płodności u mężczyzn [9, 17].Celem pracy było porównanie wpływu leczenia antyestrogenem, Clostilbegytem oraz łącznego stosowania Clostilbegytu z preparatami zawierającymi różne ilości cynku (Salfazin, Vigosal) na wybrane parametry nasienia u mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością.
Materiał i metody:
Badania przeprowadzono u 97 mężczyzn leczonych z powodu niepłodności. Pacjentów podzielono na trzy grupy. Grupę pierwszą stanowiło 32 mężczyzn w wieku 31.3+_1.0 lat (średnia +_SEM; zakres : 22 - 42 lat) otrzymujących Clostilbegyt (Egis, Węgry) w dawce 50 mg dziennie przez okres 6 miesięcy. Grupę drugą stanowiło 35 mężczyzn w wieku 30.3 +-0.7 lat (zakres: 23-42 lata) otrzymujących Clostilbegyt w dawce 50 mg dziennie oraz Salfazin (Puritan`s Pride, USA) 2 tabletki dziennie przez okres 6 miesięcy. 30 pacjentów grupy trzeciej w wieku 30.0_+0.8 lat (zakres: 24 - 40 lat) otrzymywało Clostilbegyt w dawce 50 mg dziennie oraz Vigosal (Puritan`s Pride, USA) 1 tabletkę dziennie przez 6 miesięcy. Skład Salfazinu i Vigosalu przedstawiony jest w tabeli 1.U każdego pacjenta wykonywano badanie nasienia przed kuracją oraz po 3 i 6 miesiącach od rozpoczęcia kuracji. Oznaczono objętość nasienia, liczbę plemników w 1ml, liczbę plemników w ejakulacie, odsetek plemników o prawidłowym ruchu postępowym, czas upłynnienia oraz pH. Analizy statystycznej dokonano przy użyciu parowanego testu t Studenta.
Tabela 1: Zawartość witamin i pierwiastków śladowych w Salfazinie i Vigosalu
| Salfazin | Vigosal | ||||||
| Cynk | 25 mg | Witamina A | 500 j.m. | Witamina K | 25µg | Mangan | 2.5 mg |
| Witamina A | 500 j.m. | Witamina E | 30 j.m. | Biotyna | 30 µg | Potas | 40 mg |
| Witamina B6 | 10 mg | Witamina C | 60 mg | Witamina B5 | 10 mg | Chlorki | 36.3 mg |
| Witamina C | 75 mg | Kwas Foliowy | 0.4 mg | Wapń | 162 mg | Chrom | 25 µg |
| Witamina E | 25 j.m | Witamina B1 | 1.5 mg | Fosfor | 125 mg | Molibden | 25 µg |
| Witamina B2 | 1.7 mg | Jod | 150 µg | Selen | 25 µg | ||
| Witamina PP | 20 mg | Żelazo | 18 mg | Nikiel | 5 µg | ||
| Witamina B6 | 2 mg | Magnez | 100 mg | Cyna | 10 µg | ||
| Witamina B12 | 6 mg | Miedź | 2 mg | Krzem | 10 µg | ||
| Witamina D3 | 400 j.m. | Cynk | 15 mg | Wanad | 10 µg | ||
Wyniki:
W żadnym z badanych parametrów nasienia nie występowały różnice między trzema grupami pacjentów w oznaczeniach wykonanych przed rozpoczęciem kuracji. We wszystkich badanych grupach pacjentów stwierdzono zwiększenie liczby plemników w 1 mln nasienia oraz całkowitej liczby plemników w ejakulacie (rys.1), a także zwiększenia odsetka plemników wykazujących prawidłowy ruch postępowy, zwłaszcza po sześciomiesięcznym okresie leczenia. Nie wykazano istotnych statystycznie różnic w tych parametrach miedzy grupą leczoną samym Clostilbegytem i grupą leczoną Clostilbegytem w połączeniu z Vigosalem (rys.1). Stwierdzono natomiast znacznie korzystniejsze wyniki leczenia u pacjentów otrzymujących Clostilbegyt oraz Salfazin w porównaniu z dwiema poprzednimi grupami. W żadnej z badanych grup nie stwierdzono różnic w objętości nasienia, czasie upłynnienia oraz pH.
Rys. 1: Liczba plemników w ejakulacie u pacjentów otrzymujących Clostilbegyt (a), Clostilbegyt łacznie z Vigosalem (a+v), oraz Clostilbegyt łącznie z Salfazinem (a+s) przed leczeniem (A), po trzech miesiącach leczenia (B) i po szesciu miesiącach leczenia (C),
Dyskusja:Niezależnie od postępu w andrologii klinicznej możliwości terapeutyczne w niepłodności męskiej są ciągle ograniczone, a w leczeniu stosowana jest szeroka gama leków. Leczenie specyficzne można zastosować, jeśli znana jest przyczyna niepłodności. Jednak w wielu przypadkach przyczyna jest nieznana i stosowane jest wtedy leczenie empiryczne [9,17]. Do leków często stosowanych w niepłodności idiopatycznej należą antyestrogeny (klomid lub tamoxifen) [2, 9, 17], choć ich skuteczność terapeutyczna jest przez niektórych autorów kwestionowana [5,21]. W wielu pracach sugerowano także korzystne działanie cynku na poprawę niektórych parametrów nasienia. Wykazano, że kilkumiesięczne podawanie cynku (od 100 do 440 mg na dobę) spowodowało u pacjentów z niepłodnością zwiększenie liczby plemników, a także zwiększenie odsetka plemników wykazujących prawidłowy ruch postępowy [12,16,20]. Stwierdzono ponadto, że po podawaniu cynku liczba plemników wyraźnie zwiększyła się u pacjentów z idiopatyczną niepłodnością, u których stężenie testosteronu w surowicy było poniżej 4.8 ng/ml, nie zmieniła się natomiast u pacjentów ze stężeniami testosteronu przekraczającymi 4.8 ng/ ml [15].W obecnych badaniach wykazano, że u pacjentów poddanych sześciomiesięcznej kuracji Clostilbegytem wystąpiło zwiększenie liczby plemników i ich ruchliwości. W grupie pacjentów, u których dodatkowo stosowano preparat wielowitaminowy zawierający także liczne pierwiastki śladowe ( w tym 15 mg cynku) nie obserwowano istotnych różnic w badanych parametrach nasienia w stosunku o pacjentów otrzymujących jedynie Clostilbegyt. Jednakże, jeśli obok Clostilbegytu zastosowano preparat zawierający większą dawkę cynku (łącznie 50 mg na dobę) w połączeniu z czterema witaminami (w tym z witaminą A, ułatwiającą wchłanianie cynku oraz witaminami B6, C iE), zarówno liczba plemników, jak i ich ruchliwość były znamiennie większe niż w pozostałych dwóch grupach pacjentów.
Wyniki te wskazują, że stosowanie cynku wydaje się być racjonalne w leczeniu wspomagającym idiopatycznej niepłodności męskiej.
Piśmiennictwo:
1. Abou-Shakra F.R., Ward N.I., Everald D.M.: The role of trace elements in male infertility. Fertil. Steril., 1989, 52:307-310.
2. Bablok L., Mędraś M.: Leczenie zaburzeń męskiej płodności. Leczenie hormonalne.W: Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 385-3923. Bakalczuk S., Robak-Chołubek D., Jakiel G., Krasucki W.: Poziom cynku i magnezu w plazmie nasienia mężczyzn z niepłodnych par małżeńskich. Gin. Pol., 1994, 65:67-704. Betz G.: Infertility. W: Signs and symptoms in gynecology, Peckham B.M., Shapiro S.S. (red.), J.B. Lippincott, Philadelphia, 1983, 328-341.5. Breznik R., Borko E.:Effectiveness of antiestrogens in infertile men. Arch.Androl.,1993, 31:43-48.6. Carreras A., Mendoza C.: Zinc levels in seminal plasma of fertile and infertile men. Andrologia, 1990, 22:279-283.7. Chia S.E., Ong C.N., Lee S.T., Tsakok F.H.M.: Blood concentrations of lead, cadmium, merkury, zinc, and copper and human semen parameters. Arch. Androl., 1992,29:177-183.8. Glass R.H.: Infertility. W: Reproductive endocrinology, YEN s.s.c., Jaffe R.B. (red.), 2 wyd., W.B. Saunders, Philadelphia, 1986,571-613.9. Haindl G., Schill W.B.: Guidelines for drug treatment in male infertility. Drugs, 1991,41:60-6811. Jequier A.M.: Infertility in male. Churchil Livingstone, Edinburgh, 1986.12. Krupej J., Tomala J., Zych F., Bakon I., Orgacka H., Machalski T.: Stężenie cynku w nasieniu u mężczyzn z małżeństw bezdzietnych. Gin. Pol., 1994, 65:239-243.13. Kynaston H.G., Lewis - Jones D.I., Lynch R.V., Desmond A.D.: Changes in seminal quality following oral zinc therapy. Andrologia, 1988, 20:21-22.14. Lewis-Jones D.I., Aird I.A., Biljan M.M., Kingsland C.R.: Effects of sperm activityon zinc and fructose concentrations in seminal plasma. Human Reprod., 1996, 11:2465-2467.15. Madding C.I., Jacob M., Ramsay V.P., Sokol R.Z.: Serum and semen levels in normospermic and oligospermic. Ann. Nutr. Metab., 1986, 30:213-218.16. Netter A., Hartoma R., Nahoul K.:Effect of zinc administration on plasma testosterone, dihydrotestosterone, and sperm count. Arch. Androl., 1981,7:69-73.
17. Omu A.E., Dashti H., Al.-Othman S.: Treatment of asthenozoospermia with zinc sulphate: andrological, immunological and obstetric outcome. Eur. J. Obstet. Gynecol. Reprod. Biol., 1998, 79:179-184.18. Schill W.B.: Survey of medical therapy in andrology. Int. J. Androl. 1995, 18 ( suppl.2):56-62.19. Semczuk M., Radwan J.: Leczenie zaburzeń męskiej płodności. Leczenie niehormonalne. W.:Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 392-398.20. Semczuk M., Szymański W., Kuczyński W.:Niepłodność męska. Ogólne okreslenia przyczyny pojecia niepłodności, epidemiologia. Przyczyny. W: Andrologia, Semczuk M., Kurpisz M. (red.), Wyd. Lek. PZWL, Warszawa, 1998, 346-351.21. Tikkiwal M., Ajmera R.J., Mathur N.K.: Effect of zinc administration on seminal zinc and fertility of oligospermic males. Indian J. Physiol. Pharmacol., 1987, 31:30-34.22. Török L. Treatment of oligospermia with tamoxifen ( open and controlled studies). Andrologia, 1985, 17:497-501.23. Umeyama T., Ishikawa H., Takeshima H., Yoshii S., Koiso K.: A comparative study of seminal trace elements in fertile and infertile men. Fertil. Steril., 1986, 46:494-499.24. Wood B.J., Lawrence D.M., McGarrigle H.H.G.: Similar zinc levels in seminal fluid from normospermic, oligospermic and azoospermic men. Clin. Chim. Acta, 1982, 123:329-332.
Źródło: Folia Medica Lodziensia, 1999, 26:15-23